رها

ادامه مطالب از "‌مولوی چه می گوید ؟‌44 "‌

- سرگذشت دوران تصوف و عشق و جذبه مولوی :

مولوی ، روز یکشنبه ششم ربیع الاول 604 ه.ق ، در بلخ خراسان متولد شد .او در حدود سیزده سالگی همراه پدر و خانواده اش از خراسان به قصد سفر حج و زایارت بیت الله مهاجرت کرد ، و در مراجعت ، ابتدا چند سال در ولایت لازنده (قره مان ) که از توابع بلده " قونیه " است و بعد در خود شهر که از بلاد معظم روم و آسیای صغیر بوده است ، متوطن گردید و همانجا حوالی غروب روز یکشنبه پنجم ماه جمادی الاخر 672 ه.ق از خرقه تن به در آمد و حیات جسمانی را وداع گفت و مدت زندگانی او 68 سال و سه ماه بوده است .

مولوی در 18 سالگی ، به سال 622 ، آنگاه که هنوز پدرش زنده و مقیم لارنده بود متاهل شد(زوجه اش " گوهر خاتون " دختر خواجه لالای سمرقندی است که سلطان ولد و علاء الدین محمد ، هر دو از بطن او بودند . ) و اولین فرزندش " بهاء الدین سلطان ولد " به دنیا آمد که حیات او از 623 تا 712 ادامه داشت .

پدر مولانا " سلطان العلما بهاء الدین محمد ولد " فرزند حسین بلخی بود که در تعلیم و تربیت او جهد بلیغ داشت و در قونیه به سال 628 ه. ق در گذشت .

مولوی ، تا موقع مرگ پدرش ، طالب علمی بود که شب و روز به دنبال تحصیل علم وقت مشغول بود .

صوفیان قدیمی معتقد بودند که ، انسان باید نخست به کسب علوم و فنون درسی ظاهری بپردازد و وادی شریعت را طی نماید و آنگاه در مرحله طریقت و علوم باطنی قدم بگذارد و داخل رشته سیر و سلوک عرفانی گردد. به همین سبب نیز پدر مولوی با این که خود در تصوف و عرفان مقام شامخ ارشاد و دستگیری داشت ، تا آن تاریخ وی را با این امور آشنا نکرده بود ، و چون وی وفات یافت ، یک سال بعد از وفاتش ، سید برهان الدین محقق ترمذی ، متوفی سال 638 ه.ق ، که از اصحاب و تربیت یافتگان وی بود ، از خراسان به قونیه آمد و به هدایت و دستگیری او ، مولوی در سلک تصوف و سیر و سلوک طریقت وارد شد . لذا ، ورود مولوی در حلقه تصوف و عرفان به سال 628 ه.ق بود که مصادف با حوالی 26 سالگی او بوده است . 

مولوی مدت نه سال ، تحت تربیت و رهبری " سید برهان الدین محقق " به ریاضت و مواظبت اعمال و آداب طریقت و پیمودن مقامات و مراحل سالکان راه حق اشتغال ورزید ، و بعد از آن که شیخ خرقه و ارشاد و پیر طریقتش در سنه 638 در گذشت ، پنج سال دیگر نیز همچنان دستور سابق را ادامه داد تا در سال 642 دیدار شمس الدین تبریزی اتفاق افتاد که موجب انقلاب و دگرگونی احوال او گردید . 

- شمس تبریزی :  

 شیخ شمس الدین محمد بن علی ملک داد تبریزی ، مردی عالم و فاضل درس خوانده بود .از معارف اسلامی و دقایق عرفان و تصوف و خصایص احوال و منازل سالکان این راه به خوبی آگاهی داشت . اما از مراحل ظاهری گذشته و از این آشیان ها پرواز کرده و شاهباز خوش شکار آسمان گرای اوج حق و حقیقت شده بود . با تجرد از علایق مادی و دنیاوی قلندروار همه جا بی نام و نشان سفر می کرد و روزگار را به سیر آفاق و انفس می گذرانید .

مقالات شمس ، که به صورت کتابی مدون در آمده و به طبع رسیده است ، نموداری از مقامات عرفانی و اطلاعات علمی و مذهبی او است .

در شرح حال شمس نوشته اند که او در روز شنبه 26 جمادی الاخر سنه 642 هجری قمری وارد قونیه شده و در خان شکر ریزان فرود آمده بود . مولوی در آن زمان مردی به تمام معنی عالم دانشمند جامع شریعت و طریقت شده بود و پس از پیوستگی به " شمس " به حق و حقیقت واصل گردید .

سلطان ولد می گوید که : " شمس تبریزی چنان قدرت تصرف داشت که هر چه می خواست می کرد ، و هر نا ممکنی پیش نیروی اراده او ، ممکن بود " .

در خصوص این که شیخ و استاد طریقت شمس تبریزی کیست ، و آن شاهباز بلند پرواز در حضانت کدام طایر ملکوتی پرورش یافته بود ، نام سه کس معروف است :

1- رکن الدین محمد سجاسی

2- ابو بکر سله باف تبریزی

3- با با کمال جندی

جامی می گوید که ممکن است شمس تبریزی به صحبت هر سه بزرگوار رسیده و از همه تربیت یافته باشد . اما معروف همان " رکن الدین سجاسی " است که تا سنه 606 ه. ق حیات داشته و از شاگردان طریقتی قطب الدین احمد بن محمد ابهری زنجانی متولد 500 متوفی 577 ه. ق بوده است .

شیخ او حدالدین کرمانی متوفی 635 و اصیل الدین محمد شیرازی متوفی 617 و شهاب الدین محمود اهری نیز از مریدان و تربیت یافتگان " سحاسی " بودند .

ادامه مطالب در " مولوی چه می گوید ؟ 46 "

                 عذر خواهی
معذرت خواهی همیشه به این معنا نیست که تو اشتباه کردی و حق با یکی دیگه است.معذرت خواهی یعنی اون رابطه بیشتر از غرورت برات ارزش داره
دکتر علی شریعتی

دیشب که نمیدانستم به کدام یک از دردهایم بگریم ، کلی خندیدم.

خط تیره
معلم میدانست فاصله ها چه به روزمان می اورند که به خط فاصله میگفت : خط _ تیره

حق انتخاب
به خاطر سه چیز هیچگاه کسی را مسخره نکنید : چهره، والدین(پدرومادر) و زادگاه.  چون انسان هیچ حق انتخابی در مورد آنها ندارد

رابطه ما انسانها با پدر و مادر
تو ۳ سالگی " مامان ، بابا عاشقتونم"
تو ۱۰ سالگی " ولم کنین "
تو ۱۶ سالگی" مامان و بابا همیشه میرن رو اعصابم"
تو ۱۸ سالگی" باید از این خونه بزنم بیرون"
تو ۲۵ سالگی " حق با شما بود"
تو ۳۰ سالگی "میخوام برم خونه پدر و مادرم "
تو ۵۰ سالگی " نمیخوام پدر و مادرم رو از دست بدم"
تو ۷۰ هفتاد سالگی " من حاضرم همه زندگیم رو بدم تا پدر و مادرم الان اینجا
باشن

تولد و زندگی
تولد انسان
مثل روشن شدن کبریتی است
ومرگش خاموشی آن
بنگر در این فاصله چه کردی

روزگارا
روزگارا : تو اگر سخت بمن میگیری ! باخبر باش ، که پژمردن من آسان نیست

فلسفه زندگی
فلسفه زندگی انسان امروز در این جمله خلاصه می شود : فدا کردن آسایش زندگی، برای ساختن وسایل آسایش زندگی

دلقک
مردی نزد روانپزشک رفت و از غم بزرگی که در دل داشت برای دکتر تعریف کرد دکتر گفت به فلان سیرک برو. آنجا دلقکی هست ، اینقدر میخنداندت تا غمت یادت برود مرد لبخند تلخی زد و گفت من همان دلقکم

ادامه مطالب از " مولوی چه می گوید ؟ 43 "

بلاغت و ظرافت مولوی و استادی او در فن شعر و شاعری ، مولود زبان اصیل فارسی مادری او بود که تا حدود سیزده سالگی در زادگاهش " بلخ خراسان " مایه گرفته و در پرورشگاه خانوادگی او که اتفاقا در مهاجرت از ایران نیز از وی جدا نشد ؛ و نیز در اثر مطالعه آثار فصیح فارسی از قبیل " الهی نامه " و  " اسرار نامه " و دیگر منظومه های سنائی و شیخ عطار و " معارف " پدرش شیخ بهاء الدین ولد و امثال آن ، بالیده و به حد کمال رسیده بود و دنباله اش تا پایان عمر ، و نیز در اعقاب و اخلاف وی و پیروان ایشان از سلسله مولویه دوام و استمرار داشته است .نه این که در قرب چهل سالگی بدون هیچ سابقه ای از ذوق و استعداد فطری و ارتباط و آشنائی با نظم و نثر فصحای قدیم ؛ ناگهان بر سبیل اتفاق ، آن مایه استادی و نبوغ در فن بلاغت وسخندانی در وی حادث شده باشد .

آن انقلاب احوال و جذبه عشق و شور و جوشی که در آن ایام بعد از پیوستن به " شمس " به وی  دست داد ، آتش زنه ای بود که از شجره مبارکه وجود او آن آتش مقدس را بیرون آورد ، تا انوار قدس از آن پیدا شد و جهان تاریک را روشن و منور ساخت .

- کشور روم و زبان فارسی در زمان مولوی :

در زمانی که مولانا و خاندان پدریش از ایران به کشور روم مهاجرت کرده و در " قونیه " اقامت گزیدند ، در دستگاه سلاطین سلجوقیه روم " 471-700 ه.ق" که یکی از آن ها همان سلطان علا ء الدین کیقباد " 616-634" دوستدار ارادتمند مولوی است ، زبان فارسی زبان رسمی بوده و فضلا و شعرا برای ایشان شعر می ساخته و کتاب می نوشته اند .

سلاطین این سلسله و وزاری فاضل ایشان در نشر و ترویج زبان فارسی در بلاد روم و آسیای صغیر ف وسیله ای مهم و عاملی بسیار موثر بودند ، این است که در قلمرو حکومت ان ها بخصوص در " قونیه " که پایتخت ملک ایشان بود ، زبان فارسی چندان رواج و شیوع داشت که در حکم زبان بومی شمرده می شد و همگان آن را در می یافتند و فهم می کردند  ؛بهترین دلیل ما بر این دعوی گفته " سلطان ولد " فرزند برومند مولوی است که درهمان قونیه متولد شده و همانجا نشو و نما یافته و آثار ادبی خود را به وجود آورده بود. وی در منظومه " ولد نامه " بعد از چند بیت که به عربی ساخته است ، می گوید :

فارسی گو که جمله د ریابند           گرچه زین غافلند و در خوابند

کتب منتشر شده از قرن ششم تا هشتم هجری در نواحی روم و اسیای صغیر ، به فارسی تالیف شده است که خود دلیلی بارز و قوی بر نفوذ و انتشار این زبان در آن دیار و حاکی از توجه سلاجقه روم به نشر و ترویج زبان و ادب فارسی است .

از آن جمله کتب " روضه العقول " در تحریر و انشاء ادبی مرزبان نامه از " محمد بن غازی ملطیوی " و همچنین " راحه الصدور راوندی " از " محمد بن علی بن سلیمان " که از کتب بسیار معتبر مهم نثر فارسی قرن ششم هجری است .

- قوه تمثیل و انشاء جمله های مثلی مولوی :

مولوی در اکثر مسائل برای بیان منظور و نزدیک کردن مطالب عالی به افق فهم و ادراک شنوندگان ، به بیان مثل متوسل می شو و هر قدر مساله ای مبهم تر و پیچیده تر باشد ، بر تمثیل می افزاید . مشخص است که تمام سعی و تلاش مولوی برای فهماندن مطلب در ذهن مخاطب است و چون تمثیل اول را برای روشنگری مقصود خود کافی نمی بیند ، تمثیل دوم را با تقریر دیگر بر آن علاوه می کند و گاهی چندین مثل پی در پی با تقریرات گوناگون می آفریند که این نحوه بیان موجب حیرت و اعجاز اساتید بزرگ شعر و ادب است ،چه رسد به دیگر طبقات .

مثنوی شریف سر تا پا انباشته و مالامال از حکم و امثال است . اما ضرب امثالش دو قسم است .یکی امثال سایره که در محاوره و ادبیات ، مشهور و متداول بوده و مولوی آن را برای بیان مراد خود بکار برده است .دیگر اینکه آفریده فکر و زاییده طبع سخندان خود او است .یعنی همان ساختن و ابداع جمله های موجز و پر مغز که خاصیت مثل شده را داشته است . از نمونه های قسم اول :

هین مشو غره بدان گفت حزین         بار بر گاو است و بر گردون حنین

که مصراع دوم یکی از امثال شیرین قدیم فارسی است . حکیم سنائی نیز گفته است :

هبولی چیست ، الله است فاعل ، این بدان ماند

که رنج بار بر گاو است و آید ناله    از        گردون

و یا :

جنس شاه است او و یا جنس وزیر

هیچ باشد    لایق   لوزینه      سیر

که سنائی در این مثل گفته است :

هست مهر جهان پر از کینه

سیر دارد درون       لوز ینه

اما در قسم دوم که مخلوق طبع خود مولوی است ، نه این که جزو امثال با سابقه باشد :

چونکه گل رفت و گلستان در گذشت

نشنوی زان پس ز بلبل  سر گذشت

و یا :

آب کم جو تشنگی آور به دست

تا به جوشد آبت از بالا  و پست

پس زبان محرمی خود  دیگرست

همدلی از  همزبانی خوشترست

- سخن پردازی مولوی به سبب جاذبه عشق و محبت :

مولوی جز به جاذبه عشق و محبت سخن نگفته و مثنوی شریف مولود همین جاذبه است که محرک و کشنده اش ، دوست عارف و دانشمند پاکدل او حسام الدین حسن چلبی بود که به همین سبب مولانا با تفنن شاعرانه مثنوی خود را " حسامی نامه " لقب داده است و در سر آغاز دفتر ششم می گوید :

ای حیات دل حسام الدین بسی

میل می جوشد به قسم سادسی

گشت از جذب چو تو  علامه  ای

در جهان گردان حسامی نامه ای

وقتی که آن بهار گلشن جان در حجاب غیبت به معراج حقایق رفته بود (مشهور است که غیبت حسام الدین به سبب وفات همسر او بوده است که موجب به تاخیر افتادن مثنوی شد ) از گلزار طبع مولوی غنچه ای نشکفت و چنگ شعر مثنوی نغمه سازی نداشت و چون از آن سفر روحانی آسمانی بازگشت و بزم صحبت ایشان گرم شد ، باز نیروی خلاقه سخندانی مولوی به کار افتاد و طبع زاینده نکته افرین او به جوش آمد و چنگ شعر مثنوی با ساز گردید .

ادامه مطالب " در مولوی چه می گوید ؟ 45 

ادامه مطالب از " مولوی چه می گوید ؟ 42 "

- ارتباط حادث به قدیم ، از چه جهت مشکل است ؟

اساس اشکال ارتباط حادث به قدیم ، این است که ، وجود کائنات ، معلول سبب قدیم است . و چون به عقیده حکماء ، و اکثر متکلمان ، جدائی علت از معلول محال است ، طبعا این سوال پیش می آید که ؛ چرا حادث امروزی از مبداء قدیم جدا مانده و در ازل وجود نگرفته است ، و نیز به چه علت ، وجود آن حادث به این وقت بخصوص تعلق گرفته و در وقت و زمان دیگر به وجود نیامده است ، و نیز چگونه می توان حوادث جدید متغیر محسوس را با علت ثابت قدیم ذاتی ، ارتباط داد ؟

اگر علت حوادث ، ذات ثابت قدیم بود ، بایستی که حوادث زمانی و موجود امروزی در قدیم وجود داشت ، و هرگز از حال خود بر نمی گشت ، بلکه همواره بر یک حال باقی و پایدار می ماند و یا ذات قدیم مبدل به امر حادث می شد و چون این لوازم عقلا و حسا باطل است ، نتیجه اش بطلان ملزوم خواهد بود . به حکم این قضیه که در قیاسات شرطی مسلم است " بطلان تالی مستلزم بطلان مقدم است " .

از طرف دیگر چنین استدلال کرده اند که به موجب لزوم سنخیت ما بین علت و معلول ، باید علت حادث هم حادث باشد . به به حکم این قضیه ، لازم است که برای صدور هر امر تازه ای یک سلسله طولی از حوادث مترتب غیر متناهی به یک لحظه در خارج موجود شده باشد ، و این همان نسلسلی است که بطلانش مورد اتفاق فلاسفه و متکلمان است .

پس اگر سلسه حوادث زمانی همچنان تا بی نهایت امتداد یابد ، و منتهی به مبدا ثابت قدیم ذاتی نگردد ، مستلزم تسلسل محال خواهد بود .

- حل مشکل ربط حادث به قدیم به طریقه حکما و متکلمان :

حکما ، د رخصوص حوادث روزانه و تازه های امروز و فردا می گویند که علت وجود آن ها ، مجموع اصل قدیم است با شرط حادث یعنی علت اولی و سبب اصلی وجود هر حادثی ، مبدا ثابت قدیم است . اما شرط وجود گرفتن حادث امروزی مثلا ، آن است که حوادثی قبل از آن وجود گرفته باشد ، نظیر داندانه های چرخ که یکی بعد از دیگری حرکت می کند ، و مانند تعاقب صور بر ماده که هر صورت سابقی ماده را برای افاضه صورت جدید آماده می کند .

برخی از فلاسفه قدیم معتقد شده اند که تجدد حوادث روزمره عالم جسمانی به گردش افلاک و اوضاع کواکب مربوط است ، و با این که برای  این دعوی قراین و شواهدی نیز ذکر کرده اند باز برای عقل برهانی مفید قطع و یقین نیست .

اما در خصوص مجموع عالم جسمانی ، برای ربط حادث به قدیم متوسل به اثبات حرکت دوری و دائمی افلاک شده اند ، به این نظر که جسم فلکی ذاتا دارای میل مستدیر است که موجب حرکت وضعی همیشگی است .

متکلمان اشعری برا ی خلاصی از مشکل این مساله و نظایر و امثالش که در کتب کلامی به تفضیل مطرح شده است بر این عقیده هستند که اصلا در عالم جسمانی قائل به علت و معلول نیستند . می گویند که در عالم وجود چیزی علت وجود چیز دیگری نیست ، بلکه وجود هر چیزی منوط به مشیت و اراده خاص الهی است ، لا غیر .

به عبارت دیگر اشاعره تخلف معلول را از علت ذاتا جایز می دانند .بلکه اصلا منکر علت و معلولند و می گویند که این که احیانا می بینید دو چیز متعاقب یکدیگر وجود می گیرد نه از جهت تاثیر علیت بلکه فقط منوط به اراده الهی است ، که چیزی را بلافاصله بعد از چیز دیگر که ما آن را علت تامه فرض می کنیم ایجاد می کند ، نه اینکه وجود سابق ذاتا مستلزم وجود لا حق شده باشد .

ملاصدرا و پیروان او می گویند که طبیعت جوهری فلک ، دارای دو جنبه ثابت و متجدد است . جنبه ثابتش وجهه قدری است ، و به این جهت واسطه ارتباط ما بین حادث متجدد با ثابت قدیم می شود .

-- عجایب احوال مولوی :

مولوی ، یکی از نوابغ و نوادر عالم خلقت است که وجودش مظهر عجایب ، ما بین آشفتگی و بی خودی حال جنون و مستی عشق است .

وقتی که دیوان کبیر و غزلیات آتشین آن را می خوانیم ، همه یک پارچه زاییده روح پر جوش و خروش ، و محصول حالت غلبه جذبه و استغراق است . و بدین سبب است که حساب دیوان کبیر مولوی با مثنوی شریف جدا است .در مثنوی هر دو حالت غلبه حال جذبه روحانی و سرمستی عشق ، باسکون و آرامش ضمیر و جمعیت خاطر  جمع شده است . دیوان کبیر مولوی ، عشق محض است . و مثنوی ، عشق و عقل ، هر دو با هم است .

در مثنوی ، از یک طرف ورود در مسائل عالی عرفانی ، و سیر در اعماق مباحث علمی اعم از عقلی یا نقلی ، مستلزم روحی آرام و خاطری جمع و ذهنی آسوده و آماده ، بدون اضطراب ، و خالی از دغدغه و آشفتگی احوال درونی است . بحث های دقیق و نکته سنجی های عمیق علمی مثنوی ، و سخن پردازی های شاعرانه و نقل حکایات تارخی و قصه های ایات و بسط حقایق معارف اسلامی که در مثنوی موج می زند ، بطوری است که مولوی را احیانا در آن احوال نشان می دهد .

گاهی چنان در بحر افکار و اندیشه های پیچ در پیچ علمی و عرفانی غوطه ور است و مسائل پیچیده معضل را موشکافی و تجریه و تحلیل می کند و به رد و قبول عقاید و آراء حکما و فلاسفه می پردازد که پنداری تمام عمر ، خالص در وادی عالمی و ملائی بوده و ابدا و مطلقا قدمی از آن راه بیرون نگذاشته ، و هرگز بوئی از عشق و مستی و بی قراری ، به مشام او نرسیده است و دل و جانش به هیچ سوی غیر از حجره و حوزه درس و بحث و کتابخانه و آموخته های علمی خود او تعلق نداشته است !!!!!!!!!!!!!.

از طرف دیگر ، آن نعره های مستانه و فریاد های عاشقانه و شور و غوغای دیوانه وار که از وی سر می زند و باز نمونه اش در هر شش دفتر مثنوی بگوش می خورد ، حاکی از غلبه حال و قوت سکر عشق و حالت بی خودی و نا آرامی و بی قراری او است !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

از احوال درونی روحانی او بگذریم ، همان جنبه شاعری و سخنوری و سخندانی که در مثنوی بکار رفته است ، بطوری که گاهی می توان آن را حد اعلای اعجاز بیان و سحر بلاغت شمرد ، با آن حالت شور و جوش و خروش ، امری فوق العاده و از عجایب و نوادر احوال است .

تضاد احوال مولوی ، دلیل نبوغ ذاتی و خلقت نادر خارق العاده او است که احتیاج به توجیه و تعلیل ندارد . 

سرگذشت احوال مولوی از حوالی 26 سالگی که آغاز ورود او در حلقه سیرو سلوک صوفیه و اهل طریقت است تا آخر عمرش که پایان نظم مثنوی است ، (یعنی حدود سال 629-672 ه ) .

- نیروی شگفت انگیز اسمانی مولوی در بلاغت و سخندانی :

نکته ای که باید به آن توجه داشت  ؛ به جنبه شعر و شاعری مولوی و هنر فوق العاده آسمانی او در بلاغت و سخندانی و قدرت سخنوری و سخن پردازی ، مربوط می شود .

شعر و شاعری مولوی از چهل سالگی یعنی از آن ایام که به شمس تبریزی پیوسته و مجذوب عشق او شده بود شروع شده است . در همان اوان است که به قول فرزندش سلطان ولد " شیخ مفتی ز عشق شاعر شد " .

نباید انکار کرد که به حکم قانون فطرت ناچار استعداد این هنر در طبع و سرشت ذاتی مولوی به ودیعه الهی موجود بوده ، و برخورد او با " شمس " و دگرگونی احوال او که به سرمستی و جوش و خروش جذبه عشق کشید ، آن قوه را که در نهاد او بود ، به فعلیت در آورد .

باید گفت که دیدار " شمس " برای مولوی ، به منزله آفتابی بود که به درخت بار ده تافت ، آن را بشکفانید و گل و میوه ای را که در نهاد او نهفته بود ، ظاهر و آشکار گردانید .

بشکف که من شکفتم تو بگو که من بگفتم

صفت صفا و یاری ز جمال شهریاری

ادامه مطالب در " مولوی چه می گوید ؟ 44 "